Sanok



Współrzędne: 49°33" N 022°13" E Geografia

Sanok
Herb
Herb Sanoka
Województwo podkarpackie
Powiat sanocki
Gmina
 - rodzaj
Sanok
miejska
Prawa miejskie 1339
Burmistrz Wojciech Blecharczyk
Powierzchnia 38,15 km
Położenie 49° 33" N
22° 13" E
Liczba mieszkańców   ( 2005 )
 - liczba ludności
 - gęstość

41 261
1039,7 os./km
Strefa numeracyjna
(do 2005 )
13
Kod pocztowy 38-500
Tablice rejestracyjne RSA
TERC10
( TERYT )
3182517011
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie Polski
Urząd miejski 3
ul. Rynek 1
38-500 Sanok
tel. 13 465-28-11; faks 13 463-08-90
( e-mail )
Strona internetowa miasta
Pieczęć powiatu sanockiego. Napis wokół brzmi: "Kais. Kön. * Sanoker. Kreis.* AMT"
Powiększ
Pieczęć powiatu sanockiego. Napis wokół brzmi: "Kais. Kön. * Sanoker. Kreis.* AMT"

Sanok ( ukr. , Śanok , łac. Sanocum , jidysz Sonik , niem. Saanig ) miasto i gmina w województwie podkarpackim , siedziba powiatu sanockiego . Położone w dolinie Sanu , u podnóża Gór Słonnych .

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa krośnieńskiego .

Według danych z roku 2005, miasto miało 41 261 mieszkańców. Przez Sanok biegnie droga krajowa i wojewódzka:

Spis treści

Historia

Sanok został założony około X / XI wieku , w najstarszej kronice kronikarza ruskiego Nestora z roku 981 znajduje się pierwsza wzmianka o terenach, na których położony był Sanok poszedł Włodzimierz na Lachów i zajął im grody ich Przemyśl , Czerwień i inne grody mnogie, które i do dziś są pod Rusią . Prawdopodobnym jest że wcześniej tereny te należały do Państwa Mieszka I. Już w połowie XII wieku był to gród obronny i ważny ośrodek administracyjny. W czasie wyprawy wojennej w 1018 r. odbił te tereny Bolesław Chrobry . Polska ponownie utraciła je w roku 1031 . Z powrotem przyłączył je Bolesław Śmiały w 1069 r. Znów utracił te ziemie Władysław Herman , gdy weszły one w skład Rusi Kijowskiej. Najstarsza pisemna wzmianka o Sanoku pochodzi z czasów, gdy ziemia ta należała do książąt ruskich . Zapis w kronikach ruskich Latopisie Hipackim z roku 1150 , mówiący, że król węgierski Gejza II "przeszedł góry i wziął gród Sanok i posadnika jego i wiosek w Przemyskiem wiele zajął." W roku 1202 dochodzi w Sanoku do spotkania króla węgierskiego Emeryka z księżniczką ruską (tamże s. 480). Ślady osadnictwa węgierskiego z tego okresu, widoczne są również obecnie w nazwach terenowych. W 1340 r. prawem spadkobierstwa posiadł te ziemie Kazimierz III Wielki i włączył do Rzeczypospolitej.

1339-1772

W roku 1339 książę ruski Jerzy Trojdanowicz (syn księcia mazowieckiego Trojdena I, z rodu Piastów ) nadał Sanokowi przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim . Po przyłączeniu Rusi Halickiej do Polski , król Kazimierz III Wielki potwierdził prawa miejskie Sanoka w roku 1366 . W tym okresie powstał w mieście gotycki zamek, obecnie całkowicie przebudowany. Na zamku do poł. XVI wieku mieścił się również Sąd Wyższy Prawa Niemieckiego dla całej ziemi sanockiej.

Na sanockim zamku, po śmierci Władysława Jagiełły , wiele lat zamieszkiwała jego czwarta żona, królowa Zofia Holszańska , zwana Sońką. 2 maja 1417 w Sanoku odbył się ślub Jagiełły z jego trzecią żoną Elżbietą Granowską .

O zasługach królowej Bony dla miasta świadczy włączenie herbu Sforzów (wąż połykający Saracena ) do herbu miasta. Okres od połowy XIV do połowy XVI wieku uchodzi za najpomyślniejszy w dziejach miasta. We wrześniu 1672 r., na skutek najazdu Tatarów na teren Bieszczadów , zniszczeniu uległ również Sanok ocalało w nim 6 domów.

Od końca XVI wieku rozpoczął się powolny upadek Sanoka. Wpłynęły na to liczne pożary, z których największy zniszczył miasto niemal doszczętnie ocalał tylko kościół franciszkanów , 5 domów i górne przedmieście.

Starostwo sanockie

1772-1918

Fabryka wagonów i maszyn, Sanok, ul. Lipińskiego, rok 1900 (obecnie Autosan)
Powiększ
Fabryka wagonów i maszyn, Sanok, ul. Lipińskiego, rok 1900 (obecnie Autosan)

W roku 1772 Sanok oraz ziemia sanocka weszły w skład Królestwa Galicji i Lodomerii . Do roku 1772 miasto należało administracyjnie do ziemi sanockiej województwa ruskiego . Od roku 1772 należało do cyrkułu leskiego, a następnie sanockiego. Po reformie administracyjnej w roku 1864 było siedzibą starostwa i powiatu sądowego w kraju Galicja . W roku 1883 miasto liczyło 5181 mieszkańców. W roku 1898 miasto liczyło już 5559 osób (w tym wyznania rzymskokatolickiego było 2148 osób, a mojżeszowego 2536 osób), ogółem było 360 domów. W roku 1900 w powiecie sanockim mieszkało 85 698 osób, starostwo dzieliło się na 130 gmin politycznych oraz 120 gmin katastralnych . W roku 1853 miasto odwiedził cesarz Franciszek Józef I , a w roku 1915 następca tronu i przyszły cesarz austriacki Karol I . Koszary sanockie były również siedzibą dowództwa 45 Galicyjskiego Regimentu Piechoty oraz rejonem rekrutacji 13 regimentu ułanów .

odznaka ochotników sanockich z roku 1918
Powiększ
odznaka ochotników sanockich z roku 1918

1939-1947

Od 26 października 1939 , dystrykt krakowski , powiat sanocki (Landkreis), któremu podlegały komisariaty wiejskie w Sanoku, Brzozowie i Baligrodzie, starostą był dr. Albert Schaar (Landrat-Reg. Rat).

Stary kościół z Bączala Dolnego- skansen
Powiększ
Stary kościół z Bączala Dolnego- skansen

Całkowita pow. powiatu wynosiła 2585,6 km i liczyła 245 704 mieszkańców. Powiat był najbarddziej wysuniętym na południowy wschód obszarem GG . 15 listopada 1941 do powiatu sanockiego włączono 9 gmin położonych na wschód od Sanu m.in. Lesko i Ustrzyki Dolne , natomiast wyłączono gminę Rymanów , Jaśliska oraz komisariat brzozowski razem z gminami, które przyłaczono do nowo powstałego powiatu krośnieńskiego. Powiat sanocki graniczył z dwoma państwami Słowacją oraz Węgrami. Do 1944 należał do krakowskiego później tarnowskiego okręgu wojskowego z nadkomendanturą polową nr 226 (Oberfeldkommandantur 226), Komendantura polowa w Sanoku oraz siedziba oddziałów Einsatzgroupp I (Einsatzkommandos I) oraz siedziba oddziału operacyjnego gestapo pod dowództwem dr. Ludwika Hahna. Przez Sanok na rzece San ustalona została granica międzypaństwowa niemiecko-sowiecka. Prawobrzeżna strona Sanoka oraz część powiatu sanockiego dostały się w okresie 1939-1941 pod okupację sowiecką. Mieszkańcy tej części powiatu oraz Sanoka zostali następnie deportowani do białoruskiej i ukraińskiej części ZSRR . W październiku 1939 władze niemieckie wysiedliły do ZSRR również mieszkających w Sanoku Żydów. W okresie II wojny światowej w Sanoku mieściła się Komenda Obwodu AK , podzielona na 10 placówek. Komendantem Obwodu został kpt. Adam Winogradzki. Siedzibą komendy był zamek Baronów Gubrynowiczów w Porażu . Powołano również Kierownictwo Dywersji ( Kedyw ).

1947-1989

Lata powojenne to równocześnie okres odbudowy ze zniszczeń, a następnie rozbudowy zakładów przemysłowych w ramach budowy gospodarki socjalistycznej. Sanoccy potentaci: Sanocka Fabryka Autobusów " Autosan " i Zakłady Przemysłu Gumowego "Stomil" zatrudniający tysiące pracowników wpłynęli w ostatnich dziesięcioleciach na znaczny rozwój miasta. Wokół starej części Sanoka powstały nowe osiedla mieszkaniowe, liczba mieszkańców wzrosła do ponad 22 tys. na początku lat 70. XX w.

W pamiętnym sierpniu 1980 r. Sanok nie pozostał na uboczu wydarzeń-29 września powstał w SFA Komitet Założycielski Niezależnych Związków Zawodowych, a 18 października Międzyzakładowy Komitet Założycielski NSZZ "Solidarność " . Rozpoczęta wtedy działalność niepodległościowa, choć przytłumiona stanem wojennym przetrwała do przełomowych wyborów w 1989 r. W 1990 r. mieszkańcy miasta po raz pierwszy po II wojnie światowej wybrali demokratycznie Radę Miejską.

XXI wiek

Obecnie Sanok liczy 42 tysiące mieszkańców. Jego teraźniejszość jest wynikiem działalności wielu ludzi, którzy poprzez swoją działalność, pracę, twórczość wpłynęli na rozwój miasta. Nie sposób wymienić wszystkich. Oprócz podanych wcześniej kilku postaci należy wspomnieć również o takich artystach jak: Jan Gniewosz (poł. XIX w.), Józef Sitarz, Leona Getz i Władysław Lisowski (okres międzywojenny) oraz Roman Tarkowski, Anna i Tadeusz Turkowscy, Marian Kruczek , Zdzisław Beksiński , Władysław Szulc , Barbara Bandurka, Halina Halszka Więcek , Jerzy Wojtowicz, Anna Pilszak, a także licznych intelektualistach, reprezentujących różne dziedziny nauki: Julianie Krzyżanowskim, braciach Vetulanich, rodzinie Zaleskich czy Adamie Fastnachcie , najwybitniejszym historyku Ziemi Sanockiej.

Struktura powierzchni

Panorama Sanoka
Powiększ
Panorama Sanoka

Według danych z roku 2002 6 , Sanok ma obszar 38,15 km, w tym:

Miasto stanowi 3,11% powierzchni powiatu.

Synagogi

Synagoga Klaus Sadogóra
Powiększ
Synagoga Klaus Sadogóra

Demografia

Panorama Sanoka
Powiększ
Panorama Sanoka
Rok 1883 1939 2000
Liczba mieszkańców 5.181 15.600 41.401

Dane z 30 czerwca 2004 2 :

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 39 663 100 20 722 52,2 18 941 47,8
gęstość zaludnienia
(mieszk./km)
1039,7 543,2 496,5

Według danych z roku 2002 6 , średni dochód na mieszkańca wynosił 1268,26 zł.

Zabytki i atrakcje turystyczne

Ławeczka Szwejka
Powiększ
Ławeczka Szwejka

Będąc w Sanoku warto zwiedzić:

Zamek królewski w Sanoku, badania archeologiczne na dziedzińcu zamku, 2006, sierpień
Powiększ
Zamek królewski w Sanoku, badania archeologiczne na dziedzińcu zamku, 2006, sierpień

Muzeum Historyczne

Muzeum Historyczne w Sanoku istnieje od 1934 roku. Jego siedzibą jest zamek królewski w Sanoku , oraz zajazd przy ul. Zamkowej z końca XVIII wieku. W swoich zbiorach ma jedną z najbogatszych kolekcji ikon w Polsce, o największej wartości artystycznej i historycznej. Posiada bogate zbiory sztuki współczesnej, głównie dzieła artystów polskich tworzących na emigracji, we Francji, przekazane muzeum w formie darów i zakupów. Są wśród nich dzieła Jana Wacława Zawadowskiego, Wacława Żaboklickiego, Ludwika Lille, Józefa Pankiewicza, Hanny Rudzkiej-Cybisowej i Jana Cybisa, Olgi Boznańskiej i Tadeusza Makowskiego, Jana Ekierta. Kilkadziesiąt obrazów Józefa Jaremy i Marii Sperling szczególnie wzbogaciły kolekcję malarstwa współczesnego. Znaczną część kolekcji sztuki współczesnej zajmują prace artystów związanych z Sanokiem. Najwybitniejsi wśród nich to Leon Getz i Marian Kruczek.

Największą i najcenniejszą jej część stanowią obrazy Zdzisława Beksińskiego.

Muzeum Budownictwa Ludowego

Osada naftowa z XIX wieku  rekonstrukcja w skansenie w Sanoku
Powiększ
Osada naftowa z XIX wieku rekonstrukcja w skansenie w Sanoku

Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku , jeden z największych w Polsce skansenów zasługuje na szczególną uwagę. Założone zostało w 1958 . Obejmuje swym zasięgiem tereny Beskidu Niskiego , Bieszczadów i Podkarpacia , czyli obszary zamieszkane przez ludność zróżnicowaną pod względem narodowościowym i wyznaniowym. W zakresie zainteresowań Muzeum w Sanoku znajduje się kultura ludowa, budownictwo mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne czterech grup etnograficznych: Łemków , Bojków , Pogórzan Wschodnich i Zachodnich oraz Dolinian . Obiekty przenoszone do skansenu prezentują formy typowe dla wymienionych grup etnograficznych. Wyjątkową atrakcję skansenu stanowi ekspozycja malarstwa cerkiewnego (XVI-XIX w.), obecnie jedna z najlepszych i największych w kraju. Jednym z najcenniejszych eksponatów jest drewniany kościół przywieziony z Bączala Dolnego .

Przemysł

Skansen-pompa naftowa
Powiększ
Skansen-pompa naftowa

Obecnie w Sanoku działają dwa duże zakłady produkcyjne SZPG Stomil Sanok S.A. (produkcja wyrobów gumowych) i Autosan (produkcja autobusów) oraz Sanocki Zakład Górnictwa Nafty i Gazu.

Edukacja

Szkoły podstawowe

Gimnazja

Szkoły ponadgimnazjalne

Widok z dzielnicy Biała Góra na miasto
Powiększ
Widok z dzielnicy Biała Góra na miasto

Szkoły policealne

Szkoły wyższe

Inne

Sport

Obiekty sportowe

zespół rekreacyjno-sportowy (hotel, pływalnie, hala widowiskowo-sportowa, tor do jazdy szybkiej, Sanok-Błonia przy drodze E28
Powiększ
zespół rekreacyjno-sportowy (hotel, pływalnie, hala widowiskowo-sportowa, tor do jazdy szybkiej, Sanok-Błonia przy drodze E28

W pobliskich miejscowościach ( Karlików , Wujskie , Weremień , Rymanów ) istnieje też wiele wyciągów narciarskich.

MOSiR Sanok

Sanockie kluby sportowe

Ludzie związani z Sanokiem

Miasta partnerskie

Sanocki rynek
Powiększ
Sanocki rynek

Media

Dzielnice Sanoka

Sąsiednie gminy

Sanok , Zagórz

Przypisy

  1. Dokument lokacyjny Sanoka

Zobacz też

Commons

Linki zewnętrzne

Źródło: " http://pl.wikipedia.org/wiki/Sanok "

Ostatnia Zmiana : 2006-11-07 12:33:56.001217